Çeşme’nin Hafızası: Aya Haralambos Kilisesi

İzmir’in Çeşme ilçesinde bulunan Aya Haralambos Kilisesi, yalnızca bir ibadet yapısı değildir. Bu yapı, Çeşme’nin çok kültürlü geçmişinin, ticaret tarihinin ve Akdeniz uygarlıklarıyla kurduğu ilişkilerin canlı bir tanığıdır. 19. yüzyılın ilk yarısında inşa edilen bu görkemli yapı, Rum Ortodoks cemaatinin en önemli ibadet merkezlerinden biri olarak uzun yıllar hizmet vermiştir.

Kilise adını, Hristiyan dünyasında büyük saygı gören Aziz Haralambos’tan (Saint Charalambos) alır. Osmanlı döneminde Çeşme, Rum, Türk, Levanten ve farklı toplulukların birlikte yaşadığı bir liman kasabasıydı. Aya Haralambos Kilisesi de bu çok kültürlü yaşamın en önemli mimari sembollerinden biri haline gelmiştir.

Mimari açıdan yapı oldukça etkileyicidir. Yüksek kemerli tavanlar, geniş sütunlar, ikonografik freskler ve kubbe süslemeleri kiliseye görkemli bir atmosfer kazandırır. İç mekânda kullanılan mavi tonlu dekoratif şeritler ve kabartmalar, Ege Rum mimarisinin karakteristik özelliklerini taşır.

1923 mübadelesinden sonra kilise ibadete kapanmış, uzun yıllar farklı amaçlarla kullanılmış ve zaman içinde bakımsız kalmıştır. Daha sonra restore edilerek kültürel etkinlikler, sergiler ve müze işlevi için kullanılmaya başlanmıştır.

KİLİSENİN BUGÜNKÜ TARTIŞMALI KULLANIMI

Ancak bugün Aya Haralambos Kilisesi’nin karşı karşıya olduğu durum, birçok kişi tarafından eleştirilmektedir.

Kilise içinde açılan bazı etkinliklerde ve satış stantlarında kalitesiz turistik ürünlerin, ucuz hediyelik eşyaların ve Çin malı incik-boncukların satılması, bu tarihi yapının saygınlığıyla bağdaşmayan bir görüntü ortaya çıkarmaktadır.

Birçok ziyaretçi ve araştırmacı şu soruları sormaktadır:

• Bu tarihi yapı hangi yetki ve sözleşmeyle satış alanına dönüştürülmüştür?

• Bir kültür varlığı içinde ticari pazar kurulması doğru mudur?

• Bu uygulama kültürel mirasın korunması ilkeleriyle uyumlu mudur?

Çeşme’ye gelen Hristiyan turistler, özellikle de Yunanistan’dan gelen ziyaretçiler, kilisenin bu şekilde kullanıldığını gördüklerinde şaşkınlık ve üzüntü dile getirmektedir. Aynı şekilde birçok Türk ziyaretçi de bu durumu eleştirmekte ve kilisenin pazar yerine çevrilmesinin kaldırılması gerektiğini savunmaktadır.

DÜNYADAKİ UYGULAMALAR: TARİHİ İBADET YAPILARI NASIL KORUNUYOR?

Osmanlı İmparatorluğu’nun hâkim olduğu birçok coğrafyada bugün hâlâ Osmanlı camileri bulunmaktadır. Balkanlar’dan Orta Avrupa’ya kadar birçok ülkede bu yapılar farklı şekillerde korunmuştur:

• Bazıları aktif ibadete açık cami olarak kullanılmaktadır.

• Bazıları müze olarak düzenlenmiştir.

• Bazıları tarihi anıt ve turistik merkez haline getirilmiştir.

Ancak bu yapıların çoğunda ticari pazar kurulması veya ucuz ürün satışları yapılması kabul edilen bir uygulama değildir. Tarihi ibadet yapıları, kültürel miras olarak saygı ve özenle korunur.

Bu noktada kendimize basit bir soru sormamız gerekir:

“Bizim yurtdışında kalan tarihi camilerimizin içine de, Çeşme’deki Aya Haralambos Kilisesi’nde olduğu gibi bir Çin pazarı kurulsa, bizler ne deriz?”

Elbette bunu büyük bir saygısızlık olarak görür, haklı olarak tepki gösteririz.

İşte aynı hassasiyeti, kendi ülkemizde bulunan ve insanlığın ortak mirası sayılan bu tarihi yapılara da göstermek zorundayız.

BİR KÜLTÜR MİRASINA YAKIŞAN KULLANIM NE OLMALI?

Aya Haralambos Kilisesi, Çeşme’nin en önemli tarihi yapılarından biridir. Bu yapı, doğru şekilde değerlendirildiğinde ilçeye büyük bir kültürel ve turistik değer kazandırabilir.

Örneğin:

• Müze ve kültür merkezi olarak düzenlenebilir

• Sanat sergileri ve klasik müzik konserleri yapılabilir

• Çeşme tarihini anlatan kalıcı sergiler kurulabilir

• Ege kültürü ve mübadele tarihi anlatılabilir

• Uluslararası kültür ve inanç turizmi rotalarına dahil edilebilir

Bu tür bir yaklaşım, hem yapının saygınlığını koruyacak hem de Çeşme’nin turizm değerini artıracaktır.

SONUÇ

Aya Haralambos Kilisesi, Çeşme’nin geçmişini bugüne taşıyan eşsiz bir kültür mirasıdır. Böyle bir yapı geçici ticari kazançların değil, kültürün, tarihin ve saygının mekânı olmalıdır.

Çeşme’nin en önemli tarihi eserlerinden birinin pazar yerine dönüştürülmesi, hem bu mirasa hem de Çeşme’nin kültürel kimliğine zarar vermektedir.

Bugün yapılması gereken şey açıktır:

Aya Haralambos Kilisesi yeniden saygın bir kültür mekânı haline getirilmeli, bu tarihi yapı AVM görüntüsünden kurtarılmalıdır.

Çünkü bazı mekânlar vardır ki,

onlar ticaret için değil tarihi hatırlamak ve saygı duymak için vardır.