Tanrı’nın Armağanı İoanna Kuçuradi

İoanna Kuçuradi, İstanbul’da Rum bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi. Tarihsel çalkantıların, azınlıklara yönelik baskıların ve göç dalgalarının yoğun olduğu dönemlerde pek çok Rum yurttaş ülkeyi terk etmek zorunda kalırken Kuçuradi, Türkiye’de kalmayı ve bu toprakların düşünce dünyasına katkı sunmayı seçti. “Türkiye Rumu” kimliğini felsefi evrensellikle harmanlayan Kuçuradi, aidiyetini edilgen bir kabulle değil; Türkçe felsefe yaparak, Hacettepe Üniversitesi Felsefe Bölümü’nü kurarak ve Türkiye Felsefe Kurumu Başkanlığı’nı üstlenerek bizzat inşa etti.

Kuçuradi’nin ilk büyük toplumsal tanıklığı, henüz 18 yaşında genç bir kızken yaşandı. 6-7 Eylül 1955 olayları patlak verdiğinde annesiyle Kınalıada’daydı. Eczacı olan babası ise Beyoğlu’nda, nöbetçi olduğu dükkânında taşlı saldırıların ortasında kalmıştı; bir Türk doktor arkadaşının araya girmesiyle hayatta kalabilmişti. Olayların ardından şehre döndüğünde karşılaştığı manzara zihnine ve duyu dünyasına kazındı: Sokaklara saçılmış kumaşlar, yağmalanmış hayatlar ve tahrip edilen zenginlikler… Yıllar sonra o günü aktarırken, “Aklımda ve burnumda en canlı kalan, yağlara karışmış metrelerce kumaş ve yağ kokusudur” sözlerini dile getirecekti.

Ancak Kuçuradi’yi felsefeye yönelten asıl soru, şiddetin kendisinden değil Kınalıada’daki durumdan doğdu. Beyoğlu yangın yerine dönmüşken Kınalıada’da hiçbir yağma yaşanmamıştı. Çünkü adada görev yapan, yüksek etik değerlere sahip bir emniyet müdürü, kararlı tutumuyla adalıların hayatını korumuştu. Bu durum genç İoanna’ya temel bir hakikati gösterdi: Tek bir insanın etik duruşu, toplumsal bir cinneti durdurabilecek kadar güçlü olabilirdi.

1959 yılında İstanbul Üniversitesi Felsefe Bölümü’nü bitiren Kuçuradi, aynı yerde asistan olarak akademik kariyerine başladı. 1960 askeri müdahalesi gerçekleştiğinde henüz 24 yaşında genç bir akademisyendi. Askeri yönetim, hocası Prof. Dr. Takiyettin Mengüşoğlu’nun da aralarında bulunduğu 147 öğretim üyesini, kamuoyunda “147’ler” olarak bilinen kararla üniversiteden uzaklaştırdı. Çoğu kişinin susmayı seçtiği o baskı ortamında Kuçuradi, “Kişi” başlıklı bir bildiri kaleme alarak haksızlığa karşı sesini yükseltti ve felsefecinin ilkeli duruşunu genç yaşta ortaya koydu.

Kuçuradi, 12 Eylül 1980 askeri darbesi sonrasındaki karanlık dönemde ve ilerleyen yıllarda, Türkiye Felsefe Kurumu Başkanı sıfatıyla cezaevlerindeki insan hakları ihlallerini, tecrit koşullarını ve işkenceyi ele alan çalışmalar yürüttü. Siyasi bir fraksiyonun diliyle değil, felsefi ve nesnel ilkelere dayanarak etik değerlendirmeler sundu. İnsanlık onuruna ilişkin yaklaşımını şu sözlerle ifade etti: “İnsanlık onuru, sizin başınıza gelene değil, başkasının başına gelen ‘bir şey’e karşı sizin nasıl tavır aldığınızdır.”

Kuçuradi’ye göre işkence, mağdurun değil, eziyeti uygulayan kişinin onurunu zedeleyen bir eylemdir. İşkenceye uğrayan kişi pasif konumdadır ve iradesi kısıtlanmıştır; bu nedenle maruz kaldığı vahşet yüzünden kendi insanlık değerini ve onurunu kaybetmez. Buna karşılık bir insana eziyet eden kişi, kendi insanlık onurunu ayaklar altına alır.

Onun insan hakları mücadelesi yalnızca teoride ya da resmî raporlarda kalmadı; ilerleyen yaşına rağmen sahada da devam etti. Cezaevlerine giderek mahkûmlara insan hakları dersleri verdi. “Hayatımda duyduğum en güzel sözlerden birini cezaevinde bir mahkûm söyledi bana” diyerek aktardığı şu cümle, bir ömür verdiği felsefi mücadelenin en yalın özetlerinden biriydi: “Siz bize insan olduğumuzu hatırlattınız…”

6-7 Eylül’ün yıkıntılarından başlayarak bu toprakların pek çok tarihsel krizine tanıklık eden İoanna Kuçuradi, “İnsanın Değeri” kavramı üzerine kurulu evrensel bir etik miras ortaya koydu. Felsefenin yalnızca soyut kavramlarla uğraşan bir disiplin olmadığını; aksine güç karşısında doğru kavramları ve etik ilkeleri hatırlatma sorumluluğu taşıdığını yaşamı ve çalışmalarıyla gösterdi.

Grekçe “Tanrı’nın armağanı” anlamına gelen ismiyle İoanna Kuçuradi, bu topraklara sunulmuş gerçek bir armağan gibiydi. Doğduğu topraklardan gitmeyi düşünmeyerek kurduğu güçlü aidiyet; yıkımlardan nefret değil, evrensel bir insan hakları anlayışı çıkaran ilham verici bir onur öyküsüne dönüştü. O; etiği ve insan haklarını fildişi kulelerden indirip toplumsal cinnetin, ayrımcılığın ve askeri müdahalelerin karşısına koyabilmiş, Türkiye’nin yetiştirdiği en önemli felsefecilerden ve çağımızın önde gelen düşünürlerinden biridir.